Kullanılabilirlik Testi İçin (Gerçekten) Eksiksiz Rehber

Ürün ekibindeki özel rolünüz ne olursa olsun, kullanılabilirlik testini duymuş olma ihtimaliniz yüksektir. Bunun iyi bir nedeni var: Kullanılabilirlik testi, kullanıcı deneyimi hakkında içgörü elde etmenin ve nihayetinde hedeflerinize ve KPI’larınıza ulaşmanızı sağlayacak bilgileri edinmenin muhtemelen en iyi, en ucuz ve en doğru yollarından biridir. Bir kullanıcı araştırması lideri olarak kullanılabilirlik testleriyle yatıp kalkıyorum; bu konuda yeniyseniz veya becerilerinizi tazelemek istiyorsanız, ihtiyacınız olan her şeyi bu kullanışlı rehberde bulacaksınız. 

Kullanılabilirlik Testi Neden Önemlidir?

Tüm ekibiniz henüz ikna olmadıysa, ürün tasarım sürecinde kullanılabilirlik testinin faydaları hakkında başkalarını eğitmek ve onlarla iletişim kurmak için zaman ayırmaya değer. Böylece kullanılabilirlik içgörülerinize dayanarak ilerletmek istediğiniz, kullanıcı temelli ürün yinelemeleri olduğunda gerekli desteği alabilirsiniz.  Kullanılabilirlik testinin günlük ürün yönetimi sürecinizde önemli bir araç olmasının başlıca nedenlerinden bazıları şunlardır.

Dahili tartışmalarda zaman kazanın

Kuruluşunuz bu kuralın istisnası değilse, üzerinde çalıştığınız herhangi bir özellik veya akışın kullanıcı deneyimi hakkında herkesin ve annesinin bir fikri olması muhtemeldir. Ayrıca çoğu kişinin bir ölçüde sektör bilgisine, ürün içgörülerine ve benzeri unsurlara dayanan, bilgiye dayalı bir görüşe sahip olduğu da muhtemelen doğrudur.  

Sorun şu ki sonsuza kadar tartışabilir, çok zaman harcayabilir ve yine de bir tür uzlaşmayla yayına çıktığınızda ortak bir noktada buluşamamış olabilirsiniz.  Kullanılabilirlik testiyle özelliğinizi veya akışınızı gerçek ve ilgili kullanıcılarla test edersiniz; böylece ekip varsayımlarına değil, gerçekliğe dayanan UX kararları alabilirsiniz.

Kullanılabilirlik testi, ürün geliştirme sürecinin hangi aşamasında olursanız olun içgörü sağlar

Yayın öncesi aşamadaysanız, erken aşamalarda gerçekleştireceğiniz kullanılabilirlik testi, ilk sürümünüzün kullanıcı tabanınızın gerçekliğine dayanmasını sağlar. 

Ürün tasarımcıları, tasarım sürecinin bir parçası olarak ürününüzü gerçek kullanıcılar üzerinde test etmenin önemini bilir. Hatta yüksek gerçeklikli prototipleme araçları gibi yazılımları kullanmak, deneyimi hedef kitlenizle test edene kadar görünür olmayabilecek eksiklikleri belirlemenize yardımcı olabilir.

Ürününüzü zaten yayınladıysanız ve nicel performans verilerini bekliyorsanız, bu süreçte kullanılabilirlik testi yapmak, metriklerinizde gördüklerinizi iyileştirmeye yönelik yineleme fikirleriyle hazırlıklı olmanıza yardımcı olabilir. Yayın sonrası aşamadaysanız, bir sonraki yinelemelerinize öncelik vermenize ve karar vermenize yardımcı olacak, kullanıcı temelli içgörüler elde edebilirsiniz.

Kullanılabilirlik testi, ihtiyaç duyduğunuz her an ihtiyacınız olan içgörüleri sağlar. 

Kullanılabilirlik testi, karar alma sürecinde önyargılardan kaçınmanıza yardımcı olur.

Ekibinizden birinin liderlikle fikir ayrılığı yaşamaya çekinmesi veya özelliği savunan kişinin neyi ve nasıl uygulaması gerektiğini tam olarak bildiğinden yüzde 100 emin olması nedeniyle, her ürün ekibi dahili sorunların karar alma sürecinde önyargılara yol açması riskiyle karşı karşıyadır. 

İyi uygulanan kullanılabilirlik testleriyle, tüm bu potansiyel önyargıları aşan içgörüler ve yönlendirmeler elde edersiniz. Böylece kullanıcılara sunduğunuz ürün yalnızca onların ihtiyaçlarına ve deneyimlerine, başka hiçbir şeye değil, dayanır. 

Ekibinizde Kullanılabilirlik Testinin Sorumluluğunu Kim Üstlenmeli?

Kullanılabilirlik testini kimin gerçekleştirmesi gerektiğine dair kesin ve değişmez bir yanıt olmasa da, kullanılabilirlik testinin sorumluluğuna ve yürütülmesine karar verirken dikkate almanız gereken bazı noktalar şunlardır:

• Bir UX araştırma ekibiniz varsa, başlamak için büyük olasılıkla en iyi yer burasıdır. Ekibinizdeki araştırmacılar, işi hızlı bir şekilde ve doğru düzeyde titizlikle tamamlamak için en iyi uygulamaları bilecek ve ilgili platformlara aşina olacaktır.
• Ekibinizdeki tasarımcılar da doğru becerilere sahip olabilir. Şaşırtıcı biçimde, her tasarım eğitimi kullanılabilirlik testi gibi araştırma metodolojilerini içermiyor; ancak birçok tasarımcı bunları iş başında öğreniyor. Bir UXR ekibiniz yoksa tasarımcılarınıza danışın.
• Diğer ürün paydaşları öğrenebilir. Bu girişime liderlik ediyorsanız ve örneğin bir ürün yöneticisiyseniz, kullanılabilirlik testi bazı bilgiler gerektirir; ancak bu kılavuzu okuyup belki de kısa bir kursu değerlendirirseniz, bu beceride kesinlikle ustalaşabilirsiniz. 

Kullanılabilirlik Testi Türleri

Kullanılabilirlik testi genel olarak bir özelliğin veya akışın hedef kitlenizin ve/veya mevcut kullanıcı tabanınızın üyeleriyle test edilmesini içerir. Ancak her biri farklı türde bilgiler sağlayan birkaç farklı kullanılabilirlik testi türü vardır. Aşağıda belirli kullanılabilirlik testi türlerine ve bunların ne zaman yararlı olduğuna dair kısa bir genel bakış yer alıyor:

Moderatörlü kullanılabilirlik testi

Moderatörlü kullanılabilirlik testi, sizin veya başka bir moderatörün testi kullanıcılarla gerçek zamanlı olarak, yüz yüze ya da görüntülü görüşme üzerinden uzaktan gerçekleştirmesidir. Moderatörlü testin temel değeri, kullanıcılar testi tamamlarken onlara sorular sormanıza ve konuları netleştirmenize olanak tanımasıdır. Ayrıca kullanıcı ihtiyaçları, davranışları ve motivasyonları hakkında mülakat türünde daha fazla soru sorma esnekliği sağlar.

Moderatörlü kullanılabilirlik testinin dezavantajı oldukça zaman alıcı olmasıdır: Her oturumda, yüz yüze veya görüntülü görüşme üzerinden hazır bulunmanızın yanı sıra kullanıcılarla programlama yapmanız ve ilgili tüm idari işleri yürütmeniz gerekir. 

Bu yüz yüze veya uzaktan kullanılabilirlik testi türünü genellikle yalnızca özellik ya da akışın yüksek risk taşıdığı durumlarda (nispeten küçük bir yineleme olmadığında) ve kullanıcıya sağladığı değer gibi konularda hâlâ soru işaretleriniz bulunduğunda öneririm.

Moderatörsüz kullanılabilirlik testi

Moderatörsüz kullanılabilirlik testi, genellikle kişisel favorim olan UserTesting.com gibi bir platform aracılığıyla ilgili katılımcıları, önceden hazırladığınız bir testi gerçekleştirmeleri için yönlendirmenizdir. Çeşitli kullanılabilirlik testi araçları vardır ve hızlı bir Google araması birçok iyi seçeneği ortaya çıkaracaktır. Bu, her zaman uzaktan kullanılabilirlik testi kategorisine girer.  Kullanıcılar testinizi gerçekleştirirken onlarla canlı olarak bulunmak yerine kaydedilmiş oturumları alırsınız; ardından oturumları kendi programınıza göre izleyebilir ve analiz edebilirsiniz.

Moderatörsüz testin temel avantajı çok daha hızlı olmasıdır: Kullandığınız platformda katılımcıları seçmek için ön eleme formunu hazırlar, testi ve ilgili anketleri oluşturur, ardından kayıtların gelmesini beklersiniz.  Bunları istediğiniz programa göre analiz edebilirsiniz; dolayısıyla zamanınız kısıtlıysa sonuçları hızlıca hazırlayıp ekibinizle paylaşabilirsiniz.

Moderatörsüz testin dezavantajı, test kullanıcılarınız her oturumdan geçerken onlara soru soramamanızdır; özellikle de sizi şaşırtan bir şey yaptıklarında veya söylediklerinde bu sınırlayıcı olabilir. 

Basit kullanılabilirlik testi

Moderatörlü veya moderatörsüz bir test süreci tercih etmenizden bağımsız olarak, çoğu ürün ekibi bir noktada testin en basit ve anlaşılır biçiminden yararlanır; bu biçim, kullanıcıları bir akıştan veya bir özelliğin kullanımından geçirmek için onlara bir dizi görev vermeyi içerir.  Kullanıcılar görevleri adım adım tamamladıkça, bir akışın her aşamasındaki UX veya hatta işlevsellik sorunlarını çoğu zaman fark etmemizi sağlarlar.

Bu test türünde, kullanıcılar akıştan geçerken gerçek kullanıcılardan kullanılabilirlik sorunlarını ortaya çıkarma avantajından yararlanırsınız. 

Beş saniye testi

Beş saniye testi, kullanıcılara bir açılış sayfasını veya ana ekranı beş saniye boyunca gösterdiğiniz ve ardından izlenimlerini ve neleri fark ettiklerini paylaşmalarını istediğiniz bir yöntemdir.  

Bu metodoloji, ekibinizin yeni kullanıcı deneyimine mümkün olduğunca yakın ilk izlenimleri aradığı durumlarda en uygundur. Özellikler ve akışlar söz konusu olduğunda kullanıcı tutumlarını incelemez veya kullanıcı deneyimine derinlemesine bakmaz.

Ekibinizin aradığı içgörüler bunlarsa, bu test türünün temel avantajı, test oturumunun hızlı ve uzaktan gerçekleştirilebilmesidir.  Ayrıca moderatör genellikle iyi bir dinleyici olan ve iyi sorular sormanın temellerini bilen ekibinizdeki herhangi biri olabilir. 

Kart sıralama

Kart gruplama, oldukça spesifik olsa da araştırma hedeflerinizle örtüştüğünde son derece güçlü bir metodolojidir. Kart gruplama testlerinde kullanıcılara üzerlerinde kelimeler bulunan kartlar verilir ve onlardan bu kartları kendileri için en anlamlı olana göre gruplamaları ve/veya sıralamaları istenir.  Bunun pratikteki bir uygulaması, örneğin, bir araç çubuğundaki özelliklerin nasıl gruplandırılacağına karar vermektir.  Kullanıcılara kartlar üzerinde özellik adlarını verip bunları sezgisel olarak gruplamalarını istediğinizde, kullanıcıların belirli araçları nerede bulmayı sezgisel olarak bekleyecekleri ve bunun nedenleri hakkında fikir edinebilirsiniz.

Bu işlem moderatörsüz bir ortamda yapılabilse de genellikle bu testlerin bir moderatör tarafından yürütülmesini öneririm.  Bunun nedeni, kullanıcıların kartlarınızı nasıl grupladığı önemli bilgiler sunsa da kullanıcıların belirli gruplama veya sıralama kararlarını neden verdikleri hakkında gerçek zamanlı olarak ihtiyaç duyduğunuz kadar soru sorabilmenin çok daha zengin içgörüler sağlamasıdır. 

Kart gruplama, kullanıcı deneyimine doğrudan temas etmez; bu nedenle bir yöntem olarak seçmeden önce hedefinizin bilgi mimarisi olduğundan emin olun. 

İlk tıklama testi

İlk tıklama testi hem başlı başına bir teknik hem de bir testtir. Moderatör veya test talimatları kullanıcıyı bir görevi tamamlamaya yönlendirir ve kaydedilen ya da gözlemlenen şey, kullanıcının verilen görevi tamamlamak için tıkladığı ilk yerdir. Bu, kullanıcı deneyiminizin belirli bir görev için sezgisel olup olmadığını kontrol etmenize yardımcı olur.

Çoğu zaman, kullanıcılara birden fazla görev vermeyi içeren herhangi bir kullanılabilirlik testi yaparken ilk tıklama önemli bir ölçüttür. Araştırma hedefleriniz bir kullanıcının bir görevi tamamlamak için ilk olarak nereye gideceğinin ötesine geçse bile, daha kapsamlı bir kullanılabilirlik testi yapıyor olsanız dahi ilk tıklama testi, takip edilmesi gereken yararlı bir yöntem ve ölçüt olmaya devam eder.

Gezinme testi

Gezinme testi, ilk tıklama testine benzer şekilde, başlı başına bir test olabilir veya daha ayrıntılı bir kullanılabilirlik testinin parçası olarak uygulanabilir.  Kullanıcılara bir görev ya da hedef verilir ve bu görevi ürününüz içinde tamamlamaları istenir. Burada kullanıcıların çeşitli görevleri tamamlamak için nasıl gezindiğini gözlemler ve ürününüzdeki bilgi mimarisinin belirli hedefleri veya sonuçları olan kullanıcılar için sezgisel olup olmadığını öğrenirsiniz.

Yalnızca bilgi mimarisiyle ve bunun kullanıcı dostu olup olmadığıyla ilgileniyorsanız, tek başına bir gezinme testi tasarlamak ve bundan büyük fayda sağlamak kesinlikle mümkündür.

Tercih testi

Basitçe ifade etmek gerekirse, tercih testi kullanıcılara aynı şeyin farklı varyasyonlarını—örneğin farklı tasarımlar veya hatta farklı işlevler—sunar ve onlardan tercihlerini belirtip açıklamalarını ister.  

Bu tür bir test yararlı olabilir, ancak bunun nedeni düşündüğünüz şey olmayabilir. Tercihler çoğu zaman güvenilmez bir ölçüttür—insanlar o anda bir tasarımdan veya özellikten daha fazla etkilenmiş olabilir, ancak hiçbirimiz gelecekteki davranışları tahmin etme konusunda uzman değiliz. Başka bir deyişle, insanların şu anda tercih ettiği şey kalıcı olmayabilir veya bir test ortamı dışında geçerli olmayabilir.

Öyleyse neden yine de yapmalı? Tercih testinin püf noktası, kullanıcı tercihlerinin ardındaki nedenlere en fazla dikkati vermektir.  Bu tür bir test yaptığınızda, test ettiğiniz insanların çoğu onu tercih etti diye bir seçeneği benimsemek istemezsiniz.  İnsanların önünüzdeki ürün görevleriyle ilgili ihtiyaçlarını ve karşılaştıkları zorlukları nasıl ifade ettikleri hakkında daha fazla bilgi edinmek istersiniz.  Ardından, gerçek ürün kararları almanıza yardımcı olması için bu daha derinlemesine içgörüleri kullanabilirsiniz.

Tercih testi hem yüz yüze hem de uzaktan kolayca yapılabilir; uzaktan gerçekleştirmek muhtemelen biraz zaman ve emek tasarrufu sağlayacaktır.

Ağaç testi

Ağaç testi, web sitenizdeki veya ürününüzdeki belirli konu ya da özelliklerin bulunabilirliğini test etmenin bir yoludur. Gezinme testinden farklıdır; çünkü test katılımcılarına daha karmaşık bir görev vermek yerine yalnızca gezinme araçları gösterilir (örneğin bir web sitesi üst bilgisi veya uygulama araç çubuğu) ve onlardan belirli konu ya da kategorileri bulmaları istenir.

Çoğu zaman tersine kart gruplama olarak adlandırılan ağaç testi uzaktan veya yüz yüze yapılabilir. Her iki durumda da takip sorularınız—örneğin kullanıcıların web sitenizde belirli bir konuyu neden belirli bir kategorinin altında aradıkları—bilgilerin nasıl düzenlendiği ve kullanıcı dostu olup olmadığı hakkında zengin içgörüler sağlayacaktır.

Peki ya kullanılabilirlik laboratuvarı?

Şimdiye kadar kullanılabilirlik testinin gösterişli herhangi bir şey gerektirmediğine ikna olmuş olmalısınız; ancak bir kullanılabilirlik laboratuvarına erişiminiz olacak kadar şanslıysanız, göz izleme, fiziksel ürünlerin kullanımı ve benzeri pek çok ilginç metodolojinin önünü açmış olursunuz.  

Bir laboratuvara erişiminiz olmasa bile, sadece eğlence olsun diye buna göz atın.

Kullanılabilirlik Testi: İpuçları ve En İyi Uygulamalar

Testinizi planlama ve yazma

Hangi yöntemi seçerseniz seçin, testinizi tam olarak nasıl yazdığınız, kullanılabilirlik testinden elde edeceğiniz içgörülerin kalitesi üzerinde büyük bir etkiye sahip olacaktır.  Başlarken aklınızda bulundurmanız gereken birkaç nokta şunlardır.

• Araştırma hedeflerinizi yazın: Kullanılabilirlik testinizden tam olarak ne öğrenmek istiyorsunuz? Testinizi yazarken bunu belgenizin başında yol gösterici bir ilke olarak bulundurmanız, hedeflerinize uygun doğru soruları sorduğunuzdan emin olmanıza yardımcı olur.
• Kullanıcılarınızın konuştuğu gibi konuşun: Çoğumuz—suçüstü yakalandım!—günlük işlerimizde çok fazla ürün dili kullanırız. Talimatları veya görevleri yazarken, kullanıcılarınızın kullandığı kelimeleri kullandığınızdan emin olun; böylece tam olarak ne yapmaları gerektiğini bilirler.
• Her kullanılabilirlik görevinin yalnızca bir eylem içerdiğinden emin olun: Çoğu zaman, test katılımcılarına tek bir görev içinde birden fazla adım atmaları gerektiğini söylemeye meyilliyiz. Sorun şu ki bunu yaptığımızda bilgi yüklemesine neden olabilir ve test kullanıcıları çoğu zaman adımları veya incelikleri gözden kaçırabilir. Sonuç olarak bu durum, bazı testlerin güvenilirliğini sarsar ve bazı durumlarda testleri tamamen işe yaramaz hâle getirir.
• Kullanıcıların karşısına çıkarmadan önce bir iş arkadaşınızın testinizi incelemesini sağlayın: Çoğu zaman ekip arkadaşlarım, kullanılabilirlik testlerimde açık olduğunu düşündüğüm ama ne yazık ki açık olmayan noktaları bulurlar. Birinin testinizi incelemesi, açıklığın sağlanmasına yardımcı olur.

Katılımcıları bulma

Kullanılabilirlik testlerinize katılmaları için kimi ve nasıl seçtiğiniz, içgörülerinizin güvenilirliğinde büyük bir etkendir. Sonuçta, Gen Z için bir fotoğraf düzenleme uygulaması geliştiriyorsam annemin kullanılabilirlik sorunları ne kadar alakalı olur?

Kullanılabilirlik testiniz için gereken katılımcı sayısını seçerken Nielsen Norman kılavuzundan yararlanabilirsiniz. Örneklem büyüklüğünü belirledikten sonra, size yol göstermesi için aşağıdaki ipuçlarını kullanın:

• Test platformlarında kullanıcılar bazen uygun bulunmak için yalan söyler—bunu önlemek için adımlar atın: Ne yazık ki işin içinde para olduğunda, eleme anketinizi dolduran herkesin dürüst olacağına güvenemezsiniz. İnsanlar ne duymak istediğinizi anlamaya ve buna göre yanıt vermeye çalışabilir. Eleme anketlerinde dürüst davranmayan kişileri ayıklamanızı sağlayacak çeşitli stratejiler vardır; bunlar hakkında buradan bilgi edinebilirsiniz. 
• Birden fazla kullanıcı grubuna sahip olmayı değerlendirin:  Çoğu zaman, farklı kullanıcı gruplarının farklı içgörüler sunduğunu ve bunların hepsinin yararlı olduğunu görürsünüz. Örneğin, ürünlerimizi hâlihazırda kullanan kullanıcılarla ve ürünlerimizi hiç denememiş kullanıcılarla sık sık test yaparım. Bu, üzerinde çalıştığımız şeyi hem mevcut hem de yeni kullanıcıların nasıl deneyimlediğine dair içgörüler edinmemi sağlar. 
• Kullanıcılara yaklaşan oturumları her zaman hatırlatın: İster yüz yüze ister uzaktan olsun, herhangi bir türde moderatörlü kullanılabilirlik testi yapıyorsanız katılımcılara yaklaşan oturumları hatırlattığınızdan ve katılımlarını onaylamalarını istediğinizden emin olun. Kaçırılan oturumlar sizin için zaman kaybı anlamına gelir.

Test oturumlarınızı analiz etme

Test oturumlarını izlemenin veya canlı oturumlardan aldığınız notları incelemenin test sonuçlarınız hakkında bir fikir edinmeniz için yeterli olduğu yönünde yaygın bir yanılgı vardır. Ne yazık ki konu bundan biraz daha karmaşıktır. Yalnızca bir fikir edinmek, yorumunuza bağlı kalmanıza neden olur ve bu yorum kullanıcı araştırması yanlılıklarıyla dolu olabilir.   

Kullanılabilirlik testi sonuçlarınızı doğru şekilde yorumladığınızdan emin olmak için şu en iyi uygulamaları izleyin:

• Basit ama titiz bir analiz yöntemi kullanın: Örneğin, yakınlık diyagramı oluşturma, her tür nitel veriden temaları çıkarmanın basit ama yararlı bir yoludur. 
• TÜM oturumlarınızı analiz edin: Birkaç oturumu analiz edip işi bitirmek, özellikle de benzer sonuçlar görüyorsanız, son derece cazip olabilir. Bunun sorunu, kullanıcılar benzer deneyimler yaşasa bile test oturumlarındaki inceliklerin çoğu zaman çok yararlı içgörüler sunmasıdır. Üstelik kapsamlı kullanılabilirlik testleri yapmış olan herkes bilir ki bazen ilk beş oturum tek bir içgörü sağlarken son 5 oturum tamamen farklı bir şey ortaya çıkarır!

İyi Testler!

Her ürün ekibinin, kullanıcı davranışına ilişkin derin içgörüler sunan ve gerçek zamanlı kullanıcı geri bildirimleri sağlayan bir tür kullanılabilirlik testinden yararlanabileceğine şüphe yoktur. Kullanılabilirlik testi alanında, her hedef için kullanıcılarınızı daha iyi desteklemenizi sağlayacak kullanılabilirlik sorunlarını belirlemenize yardımcı olabilecek araştırma yöntemleri vardır.

Bu kılavuz sayesinde artık bilgi edindiğinize göre, bu kılavuzu ekip üyelerinizle paylaşın ve tüm kuruluşun yararı için kullanılabilirlik testleri yapmaları konusunda onları teşvik edin! Hâlâ kendinizi bunalmış hissediyorsanız, daha fazla ilham almak için bazı kullanılabilirlik testi şablonlarına veya eğitimlere göz atabilirsiniz.

Ayrıca, herhangi bir türde kullanılabilirlik testi yönteminden yararlanıyorsanız CPO Club'ın bültenine abone olduğunuzdan emin olun!